önceki

yazdır

 Selçuk DURANLAR

 İsmail BİLGİ

İMKB’DE İŞLEM GÖREN TİCARİ BANKALARIN ANALİZİ

Abstract

The decrease of profit in the low inflation environment has increased the compotiton between banks, the deflating rate has also reduced the nominal   interest rates and therefore the reduction in the capital profit will lead to a new search. As the foreign banks are working in alow inflation rate environment the adaptation problem will be limited and will be one step ahead in the race with the local banks. It this study the trade banks in the Istanbul capital stok will be analyzed by the ratio and also the success of the transfered sources will  be investigated.

Keywords: Financial Index, banks, shares, profit, ratio

Özet

Düşük enflasyon ortamında karların düşmesi bankalar arasındaki rekabeti arttırırken, nominal faizlerin de düşüşünü beraberinde getirdiğinden  sermaye piyasası karlarında daralma yeni arayışları gündeme getirecektir. Yabancı bankalar bu enflasyon ortamlarında çalıştıklarından uyum sağlama sorunları  olmayacak ve yerli bankaların bir adım önünde yarışa başlayacaklardır. Bu çalışmada İstanbul Menkul Kıymetler Borsasında işlem gören ticari bankaların rasyolarla analizi yapılarak bankalara aktarılan kaynakların ne kadar başarılı olduğu araştırılmıştır.

    Anahtar kelimeler: Mali endeks, bankalar, hisse senetleri, kar, rasyo 

1.         Giriş

   Gelişmiş ülkeler, büyük ölçekli işlem hacimleri, likit piyasa yapısı ve istikrarlı endeks verileri  ile yatırımcılar açısından cazibesini korurken, gelişmekte olan ülkeler ise işlem hacimlerini arttırmaya ve yüksek getirilerle sermayedarlarını piyasaya çekmeye çalışmalıdırlar.

Mali piyasalar, ekonomideki sermaye birikimini yatırım ve üretime yönlendirilmesinde önemli role sahiptir. Sermaye piyasalarının gelişme düzeyi ile büyüme arasında güçlü bir ilişkinin var olduğu ve istikrara katkı sağladığı düşünülmektedir. 

Bankaların bütçe açıklarının finansmanının da reel sektöre kredi verilmesi yerine tercihini devleti finanse etmeden yana kullanılmıştır.

Türkiye’deki piyasalar, dünyadaki rakipleri ile karşılaştırıldığında 20 yıllık geçmişe sahip olması dezavantaj olduğu söylenebilir. 

1981 yılında Sermaye Piyasası Kanunu çıkarıldıktan sonra 1982 yılında  Sermaye Piyasası Kurulu kurulmuştur. 1983 yılında Menkul Kıymet Borsalarının kuruluşunu öngören bir kararname çıkarılmış, 1984 yılı Ekim ayında Menkul Kıymetler Borsalarının kuruluşu ve çalışma esasları Resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. 1985 yılı sonunda İMKB  kurulmuş 1986 yılı Ocak ayında da alım ve satımına başlanmış, günümüze gelinceye değin gelişmiş piyasaların yöntemleri uygulanmıştır.  1990 yılına gelindiğinde kuruluş aşamasını tamamladığı ve 110 şirketin hisselerin işlem gördüğü bir piyasa haline gelmiştir.  Aile yapısı kurumundaki şirketlerin ise bu sayede sağlanacak sermayeye kuşkulu bakmışladır. 1996 yılı Gümrük Birliği ile Türk şirketlerinin rekabet anlayışının değiştiği ve borsayı sermaye arttırma alternatifi olarak bakmaya başladıkları dönemlerdir.  Halka arzların 2000 yılına kadar düzenli artış gösterirken 2002 yılında ciddi azalmalar görüldüğü ve şirketlerin de bu piyasalardan kaynak toplama taleplerini azalttığını göstermektedir. Bankaların menkul değerler cüzdanlarına bakıldığında Kasım 2003 itibariyle hisse senedi miktarlarının toplam aktiflerinin ancak yüzde 0.34’ü olması kurumsal yatırımcıların borsa gelişimine katkısının sınırlı olmasının ifadesidir. 

1990 yılına kadar pek önemli sıçrama gerçekleştiremeyen İMKB’ nin 1994, 1999, 2000 yılı  krizleri ve 2000 yılında elektronik ortama geçiş önemli dönüm noktalarıdır. 

         2. Tarihsel Gelişim

1987 yılı Mayıs ayında  Yapı ve Kredi bankası, ilk işlem görmeye başlayan banka olurken, Kasım ayında da  T. İş Bankası (C), hisse senetleri  İMKB’de işlem görmeye başlamıştır. 1986 yılı Aralık ayında Toprakbank hisse senetleri işlem görmüş ancak bu banka 31.11.2001 tarihinde Tasarruf Mevduat Sigorta Fonuna alınmıştır. 1990 yılında 6 adet banka İMKB ‘de işlem görmesi ile en yüksek  sayı  olarak tarihe geçmiştir.

Eylül 2004 itibariyle onbir adet ticaret bankası İMKB’de işlem görmektedir. Bu bankalar,  3.096 şube ve 65.454 personel ile sektördeki şubelerin yüzde 51’ine ve personelin yüzde 52’sine sahiptirler. İMKB’de işlem gören bu bankaların ticaret bankaları grubu içindeki şube ve personel payı ise Eylül 2004 itibariyle, sırasıyla yüzde 51 ve yüzde 53’tür.

İMKB’de işlem gören ticaret bankalarının toplam aktifleri Eylül 2004 itibariyle (30 Eylül 2004 tarihli satın alma gücü paritesine göre), Eylül 2003 sonuna göre (30 Eylül 2003 tarihli satın alma gücü paritesine göre) yüzde 34 artarak 151,5 katrilyon TL’ye yükselmiştir.

Kredilerdeki hızlı büyüme ise devam etmektedir. Takipteki kredilerdeki yüzde 8 oranındaki gerilemeye karşılık, özel karşılıklar yüzde 15 oranında artmıştır. Özel karşılıkların takipteki kredileri karşılama oranı yüzde 69’dan yüzde 85’e yükselmiştir.

TL mevduat yüzde 34 oranında artış gösterirken, YP mevduat Türk lirası karşılığı olarak yüzde 19 oranında, dolar bazında ise yüzde 10 oranında artmıştır. TL mevduattaki artışta ters para ikamesi, YP mevduattaki dolar bazındaki artışta ise doların değer kaybı etkili olmuştur.

İMKB’de işlem gören ticaret bankalarının özkaynakları Eylül 2004 itibariyle geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 36 oranında büyümüştür. Bu artış, geçmiş yıl zararının daralması, ödenmiş sermaye ve olağanüstü yedeklerdeki artıştan kaynaklanmıştır. Özkaynakların risk ağırlıklı aktiflere oranı yüzde 24’den yüzde 23’e gerilemiştir. Mevduat dışı kaynaklar, hem repo işlemlerinden sağlanan fonlar, hem de yurtdışı bankalardan alınan fonlardaki artış nedeniyle büyümüştür.

İMKB’de işlem gören onbir ticaret bankasından yedi tanesi İMKB Ulusal-100 endeksine dahildir. Bu yedi bankanın İMKB Ulusal-100 endeksi içindeki ağırlıkları 30 Eylül 2004 tarihi itibariyle, 30 Haziran 2004 tarihine göre 0,1 puan artarak yüzde 32,1 olarak gerçekleşmiştir.

Tablo.1  Hisse Senedi Piyasası İşlemlerinde Bankalar (Eylül 2004)

            Kaynak : Türkiye Bankalar Birliği

       2004 yılı Eylül ayı  hisse senedi piyasasında işlem hacmi 24 katrilyon olarak gerçekleşirken  yüzde 19’una karşılık gelen 4,7 katrilyon TL’lık işlem, bankalar ve özel finans kurumları alt sektörünün hisseleri aracılığıyla gerçekleşmiştir. Bankalar ve özel finans kurumlarının toplam işlem miktarı içindeki payları da yüzde  15 olarak gerçekleşmiştir. 30 Eylül 2004 tarihi itibariyle, İMKB’de işlem gören hisse senetlerinin toplam piyasa değeri 114,4 katrilyon TL olarak gerçekleşmiştir. İMKB’de işlem gören ticaret bankalarının piyasa değeri ise 28,6 katrilyon TL ile toplam piyasa değerinin yüzde 25’ini oluşturmuştur.

İMKB Ulusal–100 endeks 31 Aralık 2003 tarihi itibariyle 31 Aralık 2002 tarihine göre yüzde 79 artarken,  ulusal mali endeksteki değişim  oranı ise yüzde 99 , alt sektör endeksindeki bankacılık  oranı ise yüzde 110 olarak gerçekleşmiştir.   

31.12.2003 tarihi itibariyle İMKB Ulusal-Tüm endeks içinde sektör endekslerinin ağırlığına bakıldığında yüzde 48.9 ile mali sektör ilk sırayı alırken yüzde 37 ile sınai endeks ikinci sırada yer almaktadır.    

İMKB Mali endeks, Bankalar ve Özel Finans Kurumları, Sigorta Şirketleri, Finansal Kiralama ve Faktoring şirketleri, Holdingler ve Yatırım Şirketleri, Aracı Kurumlar, Gayrimenkul Y.O.,  Menkul Kıymet Y.O.’dan  oluşmaktadır.

Şekil. 1    2003 tarihli İMKB Ulusal-Mali Endeks

  Kaynak: İ.M.K.B.

       2003 yılında mali endeks içinde yer alan hisse senetlerinin ağırlığına bakıldığında ilk sırada yüzde 58.9 ile Bankalar yer alırken ikinci sırada yüzde 34 ile Holding ve yatırım hisse senetleri, en son sırada ise Gayrimenkul Yatırım ortaklığı hisse senetleri yer almaktadır. 

2.1  Türkiye Ekonomisi

Türkiye bu güne kadar yaşadığı çok sayıda krizi IMF ile yapılan 18 anlaşmayla aşmaya çalışmış, çok sayıda ekonomik program uygulamaya konmuştur.  2001 yılı Şubat ayında devalüasyonla ortaya çıkan ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinde savaş yıllarında bile görülmemiş bir durgunluk ve  yaşanan gelişmeler oldukça önem arz etmektedir. Makro ekonomik göstergelerin bize söylediği her küçülmenin ardında yaşanan büyümenin sürdürülebilir olmadığıdır. 

Türk bankacılık sisteminde 2003 yılı itibariyle faaliyet gösteren bankaların toplam aktifleri 179 milyar dolar olurken GSMH’ ye oranı yüzde 78’den yüzde 70’e düşmüştür. Ülkeler geliştikçe finans sektörü de büyümektedir,  dünyada bankaların toplam aktif büyüklüklerine bakıldığında ilk sırada Citigroup 1.097,19 milyar dolar,  ikinci sırada Mizuho Holdings  1.029,69 milyar dolardır. Bankalarımızın toplam aktif büyüklüğü koldukça küçük olduğu gibi   sektörümüzde yabancı sermaye açısından  çok küçük olan payın arttırılabilmesi, ülkemize çekilmesi oldukça önemlidir.

Özellikle son üç yıldır yaşanan bankaların yeniden yapılandırılması programı, kamu bankaların birleştirilmesi, bankacılık alanında yaşanan  önemli gelişmeleri ifade etmektedir. Ancak  hala istenen  kredi verme yeterliliğine sahip olmadıkları görülmektedir, bu yönde çalışmaların arttırılması gerekir.  Yine de faiz oranlarındaki düşüş ve  TL’ nin  değer artışı önemli gelişmelerdir ki TL mevduattaki artış ile karın artması bankaların özkaynaklarını  arttırmıştır. 

İMKB ‘ye baktığımızda bileşik endeks, dolar bazında 2001 Şubat krizi ile  yüzde 31. 8 , 2002 yılında da yüzde 34 zarar ettirmiştir. 2003 yılında ise Irak savaşına rağmen dolar bazında yüzde 111.4  ile yatırım araçlarında içinde en yüksek getiriyi   sağlamıştır. Borsada işlem gören şirketlerin piyasa değeri 2003 yılında 34,4 milyar dolardan 95,4 milyar dolara yükselmiş, şirket adedi de 288 iken 285’ e düşmüştür.

Enflasyondaki düşüş hızının devam etmesi, büyümeye rağmen işsizliğin artması, bütçe açığının finansmanın ağırlıklı olarak iç borçlanma ile gerçekleştirilmesi,  dış borç stokunun artması, dış ticaret açığının büyümesi, cari işlemler açığının artması dikkat çekicidir.

2.3   İstanbul Menkul Kıymetler Borsası

ABD dolar bazlı endeksler 1999 yılında rekora ulaşıp 2000 yılının Nisan ayından 2002 yılının sonuna kadar, konjonktürel dalgalanmalara rağmen genel olarak azalma eğilimi içinde olmuştur. Aylık bazda incelendiğinde, Ocak 2003’te 11,032 puan olan İMKB Ulusal-100 endeksi  Irak’a asker gönderilmesine izin veren tezkerenin kabulüyle Ekim’de 15,754’e yükselmiş ve Aralık’ta 18,625’ten kapanmıştır.

İMKB’ de işlem gören hisse senetlerinin piyasa değeri 1999 yılında 114.3 milyar dolarken 2000 yılında 69.5 milyar dolar, 2001 yılında 47.7 milyar dolara düşmüştür. Anılan yıllarda günlük ortalama işlem hacmi ise sırasıyla 356, 740, 324 milyon dolardır. Halka açık şirket sayısı 1999 yılında 285 adet iken 2000 yılında 315’e yükselmiş, 2001 yılında ise  310’ a düşmüştür.  1999 yılında halka arzlar 10 adet olurken, tutarı 90 milyon dolar, 2000 yılında 35 adet tutarı da 2.8 milyar dolar olarak gerçekleştirilmiştir.  İMKB hisse senedi piyasası Ulusal-100 endeksi , 2003 yılında bir önceki yıla göre  ABD dolar bazında   yüzde 111.4 oranında değer  kazanmıştır. 2003 yılında bir önceki yıla göre sanayi sektörü endeksi yüzde 65 (ABD doları bazında yüzde 94), mali sektör endeksi yüzde 98 (ABD doları bazında yüzde 133) değer kazanmıştır

       Şekil. 2     2000- 2003 Yılları Arası  İMKB Ulusal –100 Endeksi

         Kaynak :İMKB

İMKB işlem hacmi  2000 yılında 181.9 milyar ABD doları  ile rekor düzeye çıkmış, 2000 Kasım ve 2001 Şubat krizlerinin etkisiyle işlem hacminde önemli düşüşlerle birlikte  2002 yılında toplam işlem hacmi 70.7 milyar ABD dolar olmuştur. 2003 yılında  günlük ortalama işlem hacmi 407 milyon ABD dolar, toplam işlem hacmi % bir önceki yıla göre 42’lik bir artış ile 100.2 milyar ABD dolar  olarak gerçekleşmiştir. 2003 yılında İMKB’de, 30 milyon adet sözleşme ile günlük ortalama 240 milyar adet olmak üzere toplam 59 trilyon adet hisse senedi el değiştirmiştir

Tablo.2   İMKB-100 Bankalarının Net Dönem Kar/Zararları (Milyar TL)

Kaynak: Türkiye Bankalar Birliği,  http://www.tbb.org.tr/ (erişim tarihi:12.10.2004)

Genel olarak bakıldığında Kasım 2000 ve Şubat  2001 krizlerinin olumsuz etkisi  bankaların karlarına da yansımıştır. 1999 ve 2000 yılı itibariyle önemli miktarda kar açıklayan bu bankalar ekonominin daralmasından olumsuz etkilenerek  bankacılık faaliyetlerini daraltmışlardır. Hisse senetleri İMKB’de işlem gören bankaların açıkladıkları 2000 yılı 6 aylık finansal tabloları toplam karda geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 15 reel düşüş olmuştur. 12 ticari banka arasında sadece 2 adedi reel kar artışı sağlayabilmiş, geri kalanlar arasında yüzde 72’ye varan reel kar düşüşleri yaşanmıştır.Ekonomide olumlu gelişmeler ve Türk Lirasına güvenin artması ile beraber 2003 yılında Türkiye Kalkınma Bankası hariç tüm bankalarda karlılıklar sağlanmış ve ilk sırada bir önceki yıla göre yüzde 51 artışla 1.324.524 milyar TL ise Akbank A.Ş. yer almıştır.  Finansbank, Tekstil Bank, Yapı ve Kredi bankası ise 2002 yılına göre 2003 yılında karda olmalarına rağmen miktarları azalmıştır.

Bu ekonomik durum İMKB’ ye yansımıştır.2003 yılında İMKB Ulusal Mali endeks içinde yer alan bankaların işlem hacmi 44.620.935.649 milyon TL olurken, işlem miktarı 18.257.118.227 adet olarak gerçekleşmiş, sözleşme sayısı 4.078.959, işlem görme oranı yüzde 1.130 olmuştur.

Tablo.3 2003 yılında Hisse Senetler Piyasasında Yapılan İşlemlerin Sektörlere Göre Dağılımı

Kaynak : İMKB

       2003 yılında İMKB’de işlem gören hisse senetleri içinde bankaların şirketlerinin  hisse senedi  12 olarak gerçekleşirken, toplam işlem hacmi içindeki payı yüzde 30, mali kuruluşlar içindeki payı da yüzde 50.4 olarak gerçekleşmiştir. İşlem miktarları mali kuruluşlar içindeki payı yüzde 46 iken İMKB-100 içindeki payı ise yüzde 31 olarak gerçekleşmiştir. Sözleşme sayılarına bakıldığında ise mali kuruluşları içinde bankaların payı yüzde 34.3 ‘tür.  

Tablo.4    Hisse Senetleri Piyasası

Kaynak : İMKB

         İMKB’de işlem gören bankaların hisse senetleri piyasasına bakıldığında piyasa değeri en yüksek şirketler içinde 2002 yılında 2. sırada yer alan AKBANK hisse senetleri yüzde 8 ile sıralamadaki yerine değiştirerek 1.sıraya yükselmiştir. 7. sırada Garanti bankası yer almakta payı ise yüzde 3’tür.

 </