|
|
|||||
|
|
“İNSANİ KALKINMA GÖSTERGELERİ AÇISINDAN” AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE GİRİŞ
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), 1990 yılından bu yana her yıl dünyadaki önemli bir konuyu temel alan İnsani Kalkınma Raporu (Human Development Report) adlı bir çalışma yayınlamaktadır(1),(2). Bu çalışmada her yıl dünya gündemindeki gelişmelere bağlı olarak farklılaşan temel konuların yanında, ülkelerin çok sayıda faktöre bağlı olan kalkınma düzeylerini ölçmek için geliştirilen çok boyutlu bir ölçüt niteliğindeki “İnsani Kalkınma Endeksi (Human Development Index)” nin sonuçları da yer almaktadır.
İnsani Kalkınma Endeksi, ülkelerin kalkınma düzeylerini gelir faktörü yanında eğitim, sağlık, nüfus, yaşam beklentisi ve bilgi teknolojileri gibi değişik faktörlere dayalı olarak ölçen bir yöntem olarak dikkat çekmektedir.Ülkeler için hesaplanan İnsani Kalkınma Endeksi değeri, 0 ile 1 arasında değişmekte ve endeks değeri 0,800 ile 1 arasındaki ülkeler Yüksek İnsani Kalkınma, 0,500 ile 0,799 arasındaki ülkeler Orta İnsani Kalkınma ve 0 ile 0,499 arasındaki ülkeler ise Düşük İnsani Kalkınma düzeyi çerçevesinde değerlendirilmektedir (3)(4).
İnsani Kalkınma Endeksi sonuçları yardımıyla yapılacak karşılaştırmaların, ülkelerin kendilerini ulusal düzeyden uluslararası düzeye doğru değerlendirebilmeleri açısından önemli olduğunu ifade etmek mümkündür. Ülkelerin, kalkınma düzeylerinin arttırılmasına dönük alacakları önlemlerin tasarlanması aşamalarında, kalkınma düzeylerinin saptanması açısından uluslararası karşılaştırmalara ihtiyaç duyacakları dikkate alındığında, ülkemiz ve AB ülkelerinin insani kalkınma düzeyleri arasındaki farklılıkların ortaya konmasının önemi ortaya çıkmaktadır.
Bu çalışmada; bazı insani kalkınma göstergeleri açısından AB üyesi ülkeler ile Türkiye karşılaştırmalı olarak ele alınacak, AB üyesi ülkeler ile ülkemiz arasındaki temel farklılıklar ortaya konacaktır. Karşılaştırmalar yapılırken AB’nin eski üyeleri AB-15 ve 1 Mayıs 2004’de AB’ye yeni üye olan 10 ülke de AB-10 olarak dikkate alınacaktır. İnsani Kalkınma Endeksinin hesaplanmasında kullanılan bazı temel göstergeler AB-25 bazında da değerlendirilecektir. Çalışmanın verileri oluşturulurken, 2004 ve önceki yıllara ait İnsani Kalkınma Raporlarından yararlanılmıştır.
1- DEMOGRAFİK TRENDLER
Türkiye (5) ve AB (6) üyesi ülkelerin demografik trendleri toplam nüfus, kent nüfusu, 15 yaşın altındaki nüfus ve 65 yaşın üstündeki nüfus göstergeleri çerçevesinde Tablo 1’de verilmiştir.2002 verilerine göre; 379.1 milyon olan AB-15 nüfusu, AB-10 genişlemesi nedeniyle 74.0 milyon artışla toplam 453.1 milyon nüfus (AB-25) değerine ulaşmıştır. 2002 yılı Türkiye nüfusunun 70.3 milyon olduğu dikkate alınırsa, ülkemiz nüfusunun AB-25 nüfus değerinin yaklaşık % 15.4’üne karşılık geldiği görülebilir.
2015 yılı tahmini toplam nüfus değerleri dikkate alındığında ise AB-25 nüfus değerinin 456.9 milyona, ülkemiz nüfusunun da 82.1 milyona yükseleceği ve ülkemiz nüfusunun AB-25 nüfus değerinin yaklaşık % 17.9’unu oluşturacağı öngörülmektedir.
Kent Nüfusunun toplam nüfus içindeki payına bakıldığında 2002 yılında %74.7 olan AB-15 değerinin 2015’de %77.3’e , 2002 yılında %67.1 olan AB-10 değerinin 2015’de 69.3’e ve 2002’de %71.6 olan AB-25 değerinin de 2015’de %74.6’ya yükseleceği tahmin edilmektedir.Bu değerler çerçevesinde 2015 yılı için %71.9 olarak tahmin edilen ülkemiz kent nüfusunun toplam nüfus içindeki oransal büyüklüğü AB-10 ülkelerinin ortalamasının üzerinde ve AB-15 ve AB-25 değerlerinin altındadır.
15 yaş altındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payına bakıldığında ise 2002 yılında %17.2 olan AB-15 değerinin 2015’de %15.4’e , 2002 yılında %17.7 olan AB-10 değerinin 2015’de 14.7’ye ve 2002’de %17.4 olan AB-25 değerinin de 2015’de %15.1’e düşeceği tahmin edilmektedir. Ülkemiz için de 2002 yılında % 30.5 olan bu oranın 2015’de %25.0’e düşeceği tahmin edilmekte ve ülkemizin 15 yaş altındaki nüfusunun toplam nüfus içindeki payının belli bir miktar azalmakla birlikte AB ortalamalarının üzerinde kalacağı öngörülmektedir.
65 yaş altındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payına bakıldığında ise 2002 yılında %15.8 olan AB-15 değerinin 2015’de %18.8’e , 2002 yılında %13.7 olan AB-10 değerinin 2015’de 16.8’e ve 2002’de %15.0 olan AB-25 değerinin de 2015’de %18.0’e yükseleceği tahmin edilmektedir. Ülkemiz için de 2002 yılında % 5.7 olan bu oranın 2015’de %6.7’ye yükseleceği tahmin edilmekte ve ülkemizin 65 yaş üstündeki nüfusunun toplam nüfus içindeki payının belli bir miktar artmakta olduğu ve AB ortalamalarının altında kalacağı öngörülmektedir.
Tablo 1’deki Demografik trend göstergeleri genel olarak değerlendirildiğinde, ülkemiz nüfusunun 2015 yılı itibarıyla Almanya’nın ardından AB-25 içinde ikinci yüksek değere sahip olacağı, Kent Nüfusunun toplam nüfus içindeki payının 2015 tahmini olarak AB-25 ortalamasına yakın bir değere ulaşacağı, 15 yaş altındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payının 2015 itibarıyla AB-25 ortalamasının oldukça üzerinde bir değerde kalacağı ve 2015 yılı 65 yaş altındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payına bakıldığında ise AB-25 ortalamasının altında kalacağı ortaya çıkmaktadır.
Tablo 1 :DEMOGRAFİK GÖSTERGELER
Kaynak: UNDP, Human Development Report 2004 ve www.die.gov.tr, verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
2-İNSANİ KALKINMA ENDEKSİ DEĞERLERİ
Tablo 2’de Türkiye ve AB ülkeleri açısından İnsani Kalkınma Endeksi değerleri verilmiştir. Bu çerçevede AB-15 ülkelerinin 1980 yılında 0.855 olan ortalama endeks değerinin 2002 yılı itibarıyla 0.929’a , AB-10 ülkelerinin endeks değerlerinin ise aynı tarihler temel alındığında 0.786 düzeyinden 0.857 düzeyine ve AB-25 ortalamasının da 1980’de 0.840 olan değerden 2002 yılında 0.900’e yükseldiği görülmektedir (7).
AB-25 ülkelerinin tümünün endeks değerleri 0,800 ile 1 arasında yer aldığından, bu ülkeler Yüksek İnsani Kalkınma kategorisinde yer alan ülkeler olarak değerlendirilmektedirler.
Ülkemizin İnsani Kalkınma Endeksi değerleri 1980 yılındaki 0.614 düzeyinden 2002 yılında 0.751 düzeyine yükselmiştir.Söz konusu değer 0,500 ile 0,799 arasında yer aldığı için ülkemiz insani kalkınma düzeyi açısından Orta İnsani Kalkınma kategorisinde yer almaktadır.
Bu verilere göre ülkemizin 2002 endeks değeri (0.751), AB-25 içinde (0.946) ile en yüksek değere sahip İsveç’in değerinden 0.195 puan, (0.823) ile en düşük değere sahip Letonya’nın değerinden 0.072 puan ve AB-25 ortalama değeri olan (0.900) değerinden 0.149 puan düşüktür.
3- İNSANİ KALKINMA ENDEKSİ SIRASI, GSYİH VE GELİR DAĞILIMI
İnsani Kalkınma Endeksi ile ilgili değerlendirmeleri sıralama temelinde ele alabilmek için düzenlenen Tablo 3’de Türkiye ve AB ülkeleri açısından 2002 yılı İnsani Kalkınma Endeksi Sırası, Kişi Başına GSYİH değerleri, Kişi Başına GSYİH sırası ile İnsani Kalkınma Endeksi sırasının farkı, GSYİH değerleri ve Gini Endeksi verilmiştir (8),(9).
Bu verilere göre ülkemiz, 2002 İnsani Kalkınma Endeksi sıralamasında 177 ülke içinde 88. sırada yer almaktadır.AB-25 içinde en yüksek İnsani Kalkınma Endeksi değeri 2.sıradaki İsveç’e, en düşük İnsani Kalkınma Endeksi değeri ise 50.sıradaki Letonya’ya aittir.Bu ülkelere göre ülkemiz İsveç’in 86 sıra ve Letonya’nın 38 sıra gerisinde yer almaktadır.
2002 yılı Kişi Başına GSYİH (satın alma gücü paritesi) değerleri açısından AB-15 ortalaması 28.714 $, AB-10 ortalaması 13.891$ ve AB-25 ortalaması ise 22.785$ düzeyindedir.Ülkemizin 2002 yılı Kişi Başına GSYİH değeri olan 6.390$, AB-15 ortalamasının % 22.2’sine, AB-10 ortalamasının % 46.0’sına ve AB-25 ortalamasının % 28.0’ine karşılık gelmektedir.
Ülkemizin 2002 yılı Kişi Başına GSYİH’sı AB-25 içindeki en yüksek değer olan Lüksemburg’un 2002 yılı Kişi Başına GSYİH’sının (61.190$) %10.4’ü ve en düşük değer olan Letonya’nın 2002 yılı Kişi Başına GSYİH’sının (9.210$) %69.3’ü düzeyinde olduğu dikkat çekmektedir.
2002 yılı Toplam GSYİH (satın alma gücü paritesi) değerleri açısından AB-15 değeri 9.8trilyon $, AB-10 değeri 901 milyar $ ve AB-25 değeri ise 10.7 trilyon $ düzeyindedir.Ülkemizin 2002 yılı toplam GSYİH değeri olan 444 milyar $, AB-15 GSYİH’sının % 4.5’ine, AB-10 GSYİH’sının % 49.2’sine ve AB-25 GSYİH’sının % 4.1’ine karşılık gelmektedir.Ülkemizin GSYİH’sı büyüklük olarak AB-25 içinde 7.sırada yer almaktadır.
Tablo 2 :İNSANİ KALKINMA ENDEKSİ DEĞERLERİ (1980-2002)
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||