|
|
|||||
|
|
OECD ÜLKELERİ VE TÜRKİYE’DE İŞSİZLERE YAPILAN ÖDEMELER İLE BUNLARIN GELİR VERGİSİ VE KESİNTİLER KARŞISINDAKİ DURUMU
ÖZET Bu çalışmada, öncelikle, Türkiye ve diğer OECD ülkelerinde işsizlere yapılan ödemeler ile bunların gelir vergisi ve kesintiler karşısındaki durumu karşılaştırılmıştır. İşsizlik ödemeleri ile ilgili olarak, OECD ülkelerinin kendi aralarındaki farklılıklar ve benzerlikler ile Türkiye’de işsizlere yönelik olarak yapılan ödemeler ayrıntılı olarak incelenmiştir. OECD ülkeleri genelinde, işsizlere, işsizlik ödeneği yanında, çeşitli yardımlar yapılmakta; Türkiye’de ise, bu yardımlar bulunmamakta, ancak, işsizlere, işsizlik ödeneği ve çeşitli ödemeler yapılmaktadır. İkinci aşamada ise, Türkiye ve diğer OECD ülkelerinde işsizlere yönelik olarak gerçekleştirilen ödemelerin gelir vergisi ve yasal kesintiler karşısındaki durumu incelenmiştir. Türkiye’de işsizlere yapılan ödemeler üzerinden gelir vergisi alınmamakta ve yasal kesintiler de yapılmamakta; OECD ülkelerinin birçoğunda ise bu ödemeler üzerinden gelir vergisi alınmakta, bazılarında yasal kesinti yapılmakta, bazı ülkelerde ise, hem gelir vergisi hem de yasal kesintiye tabi tutulmaktadır.
RÉSUMÉ Dans ce travail, principalement, les prestations accordées aux chômeurs et leurs situation au regard de l’impôt sur le revenu et les cotisations, en Turquie et dans les autres pays de l’OCDE sont comparées. Les diversifications et les ressemblances entre ces pays-là et en Turquie, au sujet de prestations accordées aux chômeurs, sont comparées en detail. Généralement, dans les pays de l’OECD, à côté de l’assistance-chômage, il existe aussi des allocations sous forme d’aide; tandis qu’en Turquie il n’existe pas ce genre de prestation, car, il existe la prestation d’assistance- chômage et d’autres allocations. En deuxieme étape, la situation des prestations consacrées aux chômeurs au regard de l’impôt sur le revenu et des cotisations en Turquie et dans les pays de l’OCDE est analysée. En Turquie, ces prestations-là, ne sont pas soumises à l’impot sur le revenu ni à la cotisation, tandis que dans certains pays de l’OCDE, elles sont soumises à la fois à l’impôt sur le revenu, à la fois à la cotisation et souvent à tous le deux.
1.GİRİŞ
OECD ülkelerinde işsizlere yapılan ödemeleri, işsizlik ödeneği ve yardımlar çerçevesinde incelemek gerekmektedir. Türkiye’de ise, işsizlik ödeneği, işsizlere yapılan ödemeler içinde önemli bir yer teşkil etmekte, ancak Türkiye’de, işsizlere yönelik olarak “yardım” adı altında yapılan herhangi bir ödemenin bulunmadığı görülmektedir.
Türkiye’de, işsizlik sigortası kapsamında işsize verilen işsizlik ödeneğinin dışında, işsiz kalanlara verilen kısa çalışma ödeneği, Ücret Garanti Fonu’ndan yapılan ödemeler ve iş kaybı tazminatı, işsizlik ödemeleri kapsamında yer almaktadır. Türkiye ve diğer OECD ülkelerinde yapılan bu ödemelerin gelir vergisi ve kesintiler karşısındaki durumu, uzun yıllardan beri ülkelerin gündemini meşgul etmiş ve yıllar boyunca çeşitli değişikliklere uğrayarak, uygulanan ekonomi politikalarında önemli bir rol oynamıştır.
Bu çalışmada, Türkiye dışındaki OECD ülkeleri (28 OECD ülkesi[1]) ve Türkiye’de işsizlere yönelik olarak gerçekleştirilen işsizlik ödemeleri ile bunların gelir vergisi ve kesintiler karşısındaki durumu incelenmiş; diğer OECD ülkelerinin kendi aralarında ve Türkiye ile benzeyen ve farklılaşan yönleri karşılaştırılmaya çalışılmıştır.
1.1.OECD ÜLKELERİNDE İŞSİZLERE YAPILAN ÖDEMELER
OECD ülkeleri genelinde, işsizlere yapılan ödemeleri; işsizlik sigortası kapsamında verilen işsizlik ödeneği, işsizlik yardımı, aile yardımı, lojman yardımı ve sosyal yardım olarak beş ana bölümde toplamak mümkündür.
OECD ülkeleri genelinde, belirli şartların yerine getirilmesi durumunda, yaygın olarak “işsizlik sigortası” uygulamasının ön plana çıktığı görülmektedir.
Bu ülkelerde, işsizlik sigortasından yararlanmak için asgari bir prim tutarının, belirli bir süre boyunca yatırılması gerekmektedir. Ayrıca, işsizlerin, kendi kusurları dışında işsiz kalmış olmaları ve halihazırda iş arıyor olmaları da önkoşul olarak ortaya konulmaktadır.
İşsizlik sigortası ödemeleri birçok ülkede vergiye tabi olmakla birlikte, bu ödemelerin vergilendirilmediği ülkeler de bulunmaktadır[2]. Ülkelerin birçoğunda, işsizlik ödeneğinin verilmesinde süre sınırlaması bulunmaktadır. İşsizlik sigortasından yararlanma hakkını kaybeden veya yararlanamayan işsizler için ise işsizlik yardımı uygulamasına başvurulduğu görülmektedir. İşsizlik ödeneği, birkaç ülke dışında, daha önce çalışılan işin niteliğine bağlanmakta ve ödeme belli bir süre ile sınırlı tutulmaktadır[3].
Bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının olması durumunda ise, birçok ülkede işsizlere “aile yardımı” yapılmaktadır. Bazı ülkelerde, bakmakla yükümlü çocuğu bulunan ebeveynin yalnız olması durumunda da, işsizlere ilave bir aile yardımında da bulunulmaktadır.
OECD ülkelerinin bir kısmında, düşük gelir düzeyindeki işsizler için bazı ülkelerde “lojman yardımı”nda bulunulmaktadır. Bazı ülkelerde, işsizlere yönelik olarak gerçekleştirilen ödemelere ilave olarak ayrıca “sosyal yardım” yapıldığı da görülmektedir[4].
Ülke içindeki işsiz sayısı ve işsizlik oranı, ülkelerin işsizlere yapacakları ödemelerin oran ve miktarının belirlenmesinde önemli bir kriter olmaktadır. OECD ülkeleri genelinde işsizlik oranları ülkeden ülkeye farklılık göstermekle birlikte, OECD genelinde bu oranın % 6.3 olarak gerçekleştiği görülmektedir.
Tablo 1 ‘de OECD ülkeleri ve Türkiye’de işsizlik oranları görülmektedir.
TABLO 1: OECD ÜLKELERİ VE TÜRKİYE’DE İŞSİZLİK ORANLARI
Kaynak: Prestation et Salaires (Les Indicateurs de l’OCDE), OECD Publication, Paris, 2002, s.12, www.oecd.org/documents/2/0,2340,fr ve www. d.i.e. gov.tr.
Not: OECD genelindeki işsizlik oranı hesaplanırken ülkeler arasındaki işsizlik oranlarının farklı dönemlere ait olması nedeniyle ortaya çıkacak sapmayı da hesaplamada dikkate almak açısından düzeltme katsayısı (la coefficion de correction) kullanılmıştır. İşsizlik oranlarında, İtalya Eylül 2005; İngiltere Kasım 2005; Yeni Zelanda, Belçika, Danimarka için Kasım 2005, diğer ülkeler için Mart 2006 itibariyle geçerli olan işsizlik oranları dikkate alınmıştır.
OECD ülkeleri arasında, işsizlik oranları açısından bir karşılaştırma yapıldığında, en düşük işsizlik oranına sahip ülkenin % 2.9 ile İzlanda olduğu görülmektedir. İzlanda’yı % 3.6 ile Yeni Zelanda izlemektedir. İrlanda’da ise işsizlik oranı % 4.3’tür.
Türkiye’de ise işsizlik oranı % 11.9 olarak gerçekleşmiştir. 28 OECD ülkesi arasında Türkiye’dekinden daha yüksek işsizlik oranına sahip iki ülke bulunmaktadır. Bu ülkeler % 15.8 işsizlik oranı ile Slovakya ve % 17.2 oranı ile Polonya’dır. Türkiye’de işsizlik oranının OECD ülkeleri geneline ait işsizlik oranı olan % 6.3 oranının yaklaşık iki katı olduğu görülmektedir.
OECD ülkelerinin genel ortalaması olan % 6.3 işsizlik oranının üzerinde işsizlik oranına sahip ülke sayısı ise 14’tür.
Tablo 2 , OECD ülkelerinde işsizlere yapılan ödemeleri göstermektedir.
TABLO 2: OECD ÜLKELERİNDE İŞSİZLERE YAPILAN ÖDEMELER
Kaynak: Prestation et Salaires (Les Indicateurs de l’OCDE), a.g.e, s.21 Not: (- ) işareti “Yok” anlamına gelmektedir.
1.1.1. İŞSİZLİK SİGORTASI VE İŞSİZLİK ÖDENEĞİ
OECD ülkeleri genelinde, işsizin işsizlik sigortasından yararlanabilmek için asgari bir süre prim ödemiş olması gerekmektedir. OECD ülkeleri genelinde, işsizlik ödeneğinde bir alt ve üst sınır mutlaka belirlenmektedir.
Danimarka, Finlandiya ve İsveç’te, prim ödemesi isteğe bağlı olarak gerçekleşmektedir. Ülkelerin birçoğunda ise, işsizlik sigortası kapsamındaki işsizlik ödenekleri, işsizlik döneminin hemen başında başlamamakta belli bir dönemin geçmesi beklendikten sonra ödeme yapmaya başlanılmaktadır.
İşsizlik ödeneklerinin miktarı, genellikle, son çalışılan işte alınan ücrete bağlı kılınmıştır. Bunun yanısıra, işsizin ailevi durumu ve yaşının da işsizlik ödeneğinin miktarının belirlenmesinde önem taşıyabildiği ülkeler bulunmaktadır[6].
İspanya, Fransa ve Slovak Cumhuriyeti’nde işsizlik ödeneklerinin, işsizin ailevi durumu ne olursa olsun, zaman içinde azaldığı görülmektedir. İzlanda’da işsizlik ödeneğinin miktarı, işsizin son işinde çalışmış olduğu saat sayısına bağlanmıştır. Fransa’da ise, işsizlik ödeneği kademeli olarak azalmakta ve ödeneğin miktarı işsizin yaşına ve ödenmiş olan prim tutarına ve gün sayısına göre belirlenmektedir. Japonya’da ise işsizlik ödeneğinin miktarı yaşa ve çalışırken ödenmiş olan prim tutarına ve gün sayısına bağlanmıştır[7].
İşsizlik ödeneğinin verilme süresi, Belçika, Polonya, İspanya, Yunanistan, Macaristan, Japonya’da işsizin çalışmış olduğu süreye bağlı iken; Hollanda, Fransa, İsviçre’de hem çalışılmış olunan süreye hem de işsizin yaşına, Almanya, Avusturya, Finlandiya, Portekiz ve İsveç’te ise sadece işsizin yaşına bağlı olarak belirlenmektedir. Slovak Cumhuriyeti’nde eğer işsiz en az 15 yıl prim ödemişte 9 ay boyunca işsizlik ödeneğinden faydalanabilecektir[8].
Avustralya ve Yeni Zelanda’da işsizlik sigortası uygulaması bulunmamaktadır. Diğer OECD ülkelerinin tümünde işsizlik sigortası uygulaması mevcuttur. İşsizlik yardımı ise, 28 OECD ülkesinden 15’inde yaygın olarak uygulanmaktadır. Belçika, Kanada, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, İzlanda, Japonya, Kore, Lüksemburg, Norveç, Polonya, Slovak Cumhuriyeti, İşviçre ve ABD’de ise işsizlik yardımı uygulaması bulunmamaktadır.
Tablo 3 işsizlik ödeneğinin oranı ve süresini göstermektedir.
TABLO 3: İŞSİZLİK SİGORTASI KAPSAMINDA İŞSİZLİK ÖDENEĞİNİN SÜRESİ VE ORANI
Kaynak:Prestation et Salaires (Les Indicateurs de l’OCDE), OECD Publication, Parıs, 2002, s.16. * Yardım oranı son çalışılan işteki brüt ücretin oranıdır. Almanya ve Çek Cumhuriyeti’nde ise net ücret dikkate alınmaktadır. ** 1999 yılı satınalma gücü paritesine göre belirlenen dolar kuru dikkate alınarak hesaplama yapılmıştır. Çek Cumhuriyeti için belirlenen yıl 1998’dir.
1.1.2. İŞSİZLİK YARDIMI
İşsizlik yardımı, OECD ülkeleri genelinde, işsizlerin işsizlik sigortasından yararlanamadıkları durumlarda ortaya çıkmaktadır. İşsizlik sigortası uygulamasının bulunmadığı Avustralya ve Yeni Zelanda’da, işsiz kalmakla veya prim ile ilgili hiçbir önkoşul olmaksızın, işsiz kalanlara işsizlik yardımı yapılmaktadır[9].
İrlanda ve İngiltere’de işsizlik yardımından yararlanmak için tek koşul işsizlik sigortasından yararlanamamak olmakta; İspanya, Yunanistan, ve İsveç’te ise, asgari bir çalışma süresinin geçirilmiş olması gerekmektedir. Portekiz’de, işsizin bakmakla yükümlü olduğu çocuklarının bulunması durumunda ise işsize, işsizlik yardımından yararlanabilmesi için hiçbir koşul öne sürülmemektedir.
Hollanda, İsveç ve İngiltere’de ise, eğitimini henüz tamamlayarak işgücü piyasasına yeni girenler için de işsizlik yardımında bulunulmaktadır. İşsizlik yardımında, işsizin kendisinin veya ailesinin gelir düzeyi veya malvarlığının bulunup bulunmaması, işsizlik yardımından yararlanıp yararlanmamasında belirleyici olmaktadır[10].
İşsizlik yardımı da, işsizlik sigortasında olduğu gibi, kişi işsiz kalır kalmaz yapılmamakta, belli bir sürenin geçmesi beklenmektedir. OECD ülkelerinde, işsizlik yardımının miktarı ülkeden ülkeye farklı şekillerde belirlenmektedir. Avusturya ve Yunanistan’da işsizlik yardımı, işsizlik sigortası ödemesinin belli bir oranında yapılmaktadır. Almanya’da önceki işteki net gelir dikkate alınmakta, Macaristan’da ise, yaşlılık yardımı dikkate alınarak hesaplama yapılmaktadır[11]. Avustralya, Avusturya, Finlandiya, Almanya, Yunanistan, ve Yeni Zelanda’da işsizlik yardımından faydalanabilmek için hem ailenin hem de işsizin gelir düzeyi dikkate alınmakta; İrlanda ve Avustralya’da ayrıca işsizin malvarlığı da dikkate alınmaktadır[12].
Tablo 4’te, işsizlik yardımının oranı ve verilme süresi görülmektedir.
TABLO 4: İŞSİZLİK YARDIMININ ORANI VE VERİLME SÜRESİ
|